بانک امروز- حمزه آقابابایی، مدیر عامل شرکت کارت اعتباری ایرانکیش در یادداشتی نوشت:
تابآوری اقتصادی یک کشور ارتباطی مستقیم با قدرت پاسخگویی و مقاومت زیرساختهای حیاتی آن در برابر شوکها و اختلالات دارد. یکی از مهمترین این زیرساختها، نظامهای پرداخت است که عملکرد روزمره اقتصاد را تسهیل و تضمین میکند. نظام پرداخت بهعنوان ستون فقرات زنجیره نقدینگی و تسویه مالی، نقش کلیدی در پایداری عملکرد اقتصادی در شرایط ناپایدار دارد و بهطور مستقیم بر توان بازگشت به وضعیت عادی پس از بحران تأثیر میگذارد.
زیرساخت عمومی دیجیتالی و نقش آن در تابآوری اقتصادی
در سالهای اخیر مفهوم زیرساخت عمومی دیجیتالی بهعنوان یک عنصر کلیدی برای افزایش تابآوری در سطح جهانی مطرح شده است. این زیرساختها مجموعهای از سیستمهای دیجیتالی و پلتفرمهای مشترک هستند که خدمات را در سطح وسیع فراهم میکنند، تبادل داده را تسهیل میسازند و پشتیبان حکمرانی دیجیتال در بخشهای مختلف اقتصاد محسوب میشوند. طراحی این زیرساختها باید مقیاسپذیر، ایمن، تعاملپذیر و برای بخشهای خصوصی و دولتی دسترسپذیر برابر باشد. طبق تعریف پذیرفتهشده در ادبیات بینالمللی: “زیرساخت عمومی دیجیتال، مجموعهای از سیستمهای دیجیتالی به اشتراکگذاشتهشده است که بر اساس استانداردهای باز ساخته شده و با فراهمسازی دسترسی عادلانه به خدمات عمومی یا خصوصی در سطح اجتماع، امکان توسعه و رشد را ایجاد میکند.” این مفهوم در سال ۲۰۲۳ در چارچوب ریاست دورهای هند بر گروه ۲۰بهطور رسمی معرفی شد و گسترش آن مورد حمایت سازمانهای بینالمللی قرار گرفت. این مفهوم سه حوزه کلیدی را شامل میشود: ۱. هویتسنجی و شناسایی دیجیتال، ۲. پرداختهای الکترونیکی، ۳. تبادل دادهها. نظامهای ملی پرداخت، بهدلیل نقش حیاتی در گردش پول، منطقاً یکی از اصلیترین مولفههای زیرساخت عمومی دیجیتال هستند.
نظامهای پرداخت، محور اتصال بخشهای اقتصادی
نظامهای پرداخت باید ابزارها و درگاههای لازم برای انجام انواع تراکنشها را فراهم کنند؛ از C2C و C2B گرفته تا B2B، C2G، B2Gو G2C. نقش پرداختهای G2C (دولت به شهروند) در شرایط اضطراری بسیار حیاتی است، زیرا دولتها از این کانالها برای توزیع سریع و دقیق منابع حمایتی استفاده میکنند—چالشی که دربحرانهایی چون همهگیری یا ناپایداری اقتصادی اهمیت بیشتریمییابد. پژوهشهای بینالمللی نشان میدهند که نرخ استفاده جهانی از پرداختهای دیجیتال بهطور مستمر در حال افزایش است؛ برای نمونه، برآورد میشود که تا سال ۲۰۲۵ حدود ۶۷٪ از بزرگسالان در سراسر جهان از پرداختهای دیجیتال استفاده کنند و ارزش تراکنشهای سالانه آن به تریلیونها دلار برسد. در ایران نیز بازار پرداختهای دیجیتال به سرعت در حال رشد است؛ ارزش مجموع تراکنشها در سال ۲۰۲۵ حدود ۴۷.۷۱ میلیارد دلار برآورد شده و انتظار میرود تا سال ۲۰۳۰ به بیش از ۱۱۲ میلیارد دلار برسد.
تابآوری در سطح نظامهای پرداخت
تابآوری (Resilience) به تعریف توانایی یک سیستم برای ادامه کارکردهای اساسی در مواجهه با تنشهای شدید اطلاق میشود، در حالی که پایداری (Stability) ظرفیت بازگشت به حالت اولیه پس از اختلال را توصیف میکند. این مفاهیم برای ارزیابی نظامهای پرداخت اهمیت اساسی دارند. یکی از ابزارهای ارزیابی جهانی، برنامه ارزیابی جامع بخش مالی (FSAP) است که توسط بانک جهانی و صندوق بینالمللی پول اجرا میشود و بخشی از آن به ارزیابی تابآوری عملیاتی نظامهای ملی پرداخت اختصاص دارد. این ارزیابی، ضرورت تابآوری را در مواجهه با تهدیدات فناوری، حملات سایبری، قطع خدمات و شوکهای اقتصادی برجسته میکند.
تابآوری اکوسیستم پرداخت در سطح کشور
صندوق بینالمللی پول در سال ۲۰۲۵ برای نخستین بار تابآوری اکوسیستم پرداخت کشورها را بهطور ویژه در اسناد راهنما بررسی کرد. این اسناد اکوسیستم پرداخت را در پنج لایه تحلیل میکنند: ۱. لایه کاربران (افراد، کسبوکارها، دولت) ۲. لایه راهکارهای پرداخت (ابزارها و نرمافزارها) ۳. لایه واسطهگران پرداخت (بانکها، PSPها، فینتکها) ۴. لایه زیرساختهای پرداخت (سیستمهای کلان و خردهفروشی) ۵. لایه زیرساختهای ارتباطی (اینترنت، شبکههای موبایلی، برق) تابآوری این اکوسیستم مستلزم توانمندی در هر کدام از این لایههاست تا حداقل کارکردها در شرایط بحران حفظ شود. چالشهایی مانند تهدیدات امنیت سایبری، وقفه در خدمات زیرساختی، اختلال در واسطهگران، محدودیت دسترسی به پول نقد، قطع شبکههای ارتباطی و تأثیر تحریمها از جمله مهمترین عوامل تهدیدکننده تابآوری اکوسیستم پرداخت هستند. در نتیجه، چارچوبهای جامع حکمرانی، امنیت سایبری قوی، و سازوکارهای پشتیبان در هر لایه برای کاهش آسیبپذیری ضروریاند.
مثالهای واقعی از تابآوری نظام پرداخت
تجربه نظام پرداخت ایران در مواجهه با فشارها و بحرانها میتواند بهعنوان نمونهای عملی مورد توجه قرار گیرد. در دوره جنگ تحمیلی ۱۲روزه سال ۱۴۰۴، بر اساس گزارشها شبکه ملی پرداخت ایران با پایداری حدود ۹۹.۸٪ به عملکرد خود ادامه داد و توانست گردش تراکنشها را حفظ کند، امری که نمایانگر تابآوری بالا در شرایط جنگی است. این تابآوری مستلزم حکمرانی هوشمند و یکپارچگی میان نهادهای بانکی و پرداخت، سرمایهگذاری در امنیت سایبری و زیرساختهای ارتباطی و سازمانی و توانمندسازی نهادهای ناظر برای پاسخ سریع به اختلالهاست.
جمعبندی
تابآوری اقتصادی بدون تابآوری نظامهای پرداخت قابل تصور نیست. نظامهای پرداخت نه تنها برای تسهیل مبادلات روزمره ضروریاند، بلکه در شرایط بحرانی بهعنوان کانال انتقال منابع، حمایت اجتماعی و پشتیبانی از کارکردهای استراتژیک اقتصادی عمل میکنند. با توجه به رشد جهانی استفاده از پرداختهای دیجیتال، سرمایهگذاری در تابآوری این نظامها، تقویت چارچوبهای حکمرانی، امنیت اطلاعات و توسعه زیرساختهای دیجیتال، از ارکان کلیدی تضمین پایداری و توسعه اقتصادی در آینده است
